PARAFIA WĄSOSZ

 Opracował Adam Ostrowski

          1. Kształtowanie się parafii 

          2. Dekanat wąsoski

          3. Proboszczowie wąsoscy

Kształtowanie się parafii 
W północno–wschodniej części ziemi wiskiej wraz z lokacją w 1436 r. miasta Wąsosz powołano zapewne parafię wąsoską. W tym też roku, w tej części ziemi wiskiej zbudowano jeszcze kościoły w Romanach i Przytułach, a 4 lata później w Grabowie. Z parafii Romany wydzielono w 1444 r. parafię Słucz, a z parafii Romany i Przytuły w 1482 r. wydzielono parafię Radziłów.

Drugi kościół w parafii wąsoskiej wybudowano przed 1463 r. w Niedźwiadnej. Fundatorami zostali właściciele Brzeżna i właściciel Niedźwiadnej Konrad, starosta wiski w latach 1472 - 1493. Nową parafię Niedźwiadna wydzielono po roku z parafii wąsoskiej. W wyniku postępującej kolonizacji ziem na północ od Wąsosza i zagęszczaniem się osadnictwa, książę biskup płocki Kazimierz III, do 1475 r. pan tej ziemi wydzielił w 1479 r. z parafii wąsoskiej nową parafię Grajewo. Stało się to możliwe po fundowaniu w dniu 8 II 1478 r. kościoła w Grajewie przez założyciela Grajewa Jana z Białowieży, krajczego nadwornego księcia i starostę biskupich dóbr pułtuskich.

W 1533 r. biskup płocki Andrzej Krzywicki wydzielił z parafii wąsoskiej trzecią z kolei, parafię w Białaszewie. Kościół fundował w 1532 r. założyciel tej wsi Jan Godaczewski h. Gozdawa, podpisek i wójt łomżyński. W 1918 r. z części obszaru parafii Białaszewo zostały utworzone parafie: Osowiec, Przechody i Kapice.

Następny kościół w parafii wąsoskiej zbudowano dopiero przed 1711 r. w pobliskim Szczuczynie z fundacji właściciela tego miasta podkanclerzego W. Ks. Litewskiego Stanisława Antoniego Szczuki. Kościół konsekrowano w 1743 r., ale parafię pod wezwaniem NMP erygowano dopiero w 1889 r., co oznacza, że kościół w Szczuczynie do tego czasu pozostał kościołem filialnym parafii Wąsosz.

Parafia Wąsosz tuż po powstaniu obejmowała swym zasięgiem 89 wsi. Po 1533 r. liczba wsi w parafiach, powstałych kosztem parafii Wąsosz przedstawiała się jak niżej: 

Na przestrzeni wieków część wsi zanikła na skutek różnych wydarzeń dziejowych, zakładano również wsie nowe. Po 250 latach (1783 r.) w obszarze parafii Wąsosz pozostawało 48 wsi: Bagienice, Barany, Bęćkowo, Bzury, Czerwonki, Danowo, Dołęgi, Godlewo, Grędy, Grozimy, Gutki, Guty, Jambrzyki, Kiędziorowo, Kieliany, Koniecki Kompskie, Koniecki Roztruszewo, Konopki, Kownatki, Lipnik Chłopski, Lipnik Szlachecki, Ławsk, Łempice, Milewo, Modzele, Możdżenie, Niećkowo, Niedźwiedzkie, Obrytki, Pasichy, Rakowo, Skaje, Sokoły, Stawiane, Sulewo Kownaty, Sulewo Prusy, Świdry, Szczuczyn, Szwelczyn, Wąsosz, Wólka, Wojsławki, Wojsławy, Zaborowo, Zacieczki, Zalesie, Żebrowskie Budy, Żebry.

Po 1889 r. stan liczebny parafii Wąsosz zmalał o 14 wsi, na bazie których powstała parafia Szczuczyn: Szczuczyn, Adamowo, Bęćkowo, Bzury, Danowo, Dołęgi, Gutki, Guty, Jambrzyki, Lipnik, Rakowo, Skaje, Wólka, Zacieczki.

W 1989 r. w granicach parafii Wąsosz znajdowało się 29 wsi: Wąsosz, Bagienice, Godlewo, Grądy, Grozimy, Kędziorowo, Komosewo, Koniecki Małe, Koniecki Duże (Roztruszewo), Kudłaczewo, Ławsk, Łempice, Milewo, Modzele, Możdżenie, Niećkowo, Niedźwieckie, Obrytki, Pasichy, Siankowizna, Sokoły, Stawiane, Sulewo Kownaty, Sulewo Prusy, Świdry Awissa, Wojsławy, Zaborowo, Zalesie, Żebry.

Od 1994 r. wsie Ławsk i Modzele tworzą nową parafię Ławsk.

Ilość wiernych parafii Wąsosz na przestrzeni ostatnich dwóch wieków: 

Dekanat wąsoski

Diecezja płocka powstała w drugiej połowie XI w., terytorialnie obejmując obszar całego Mazowsza. Wraz ze wzrostem liczby parafii diecezja płocka została podzielona na mniejsze szczeble administracji diecezjalnej tzw. archidiakonaty: dobrzyński i płocki, a w dniu 7 II 1443 r. biskup płocki (1439 – 1463) Paweł Giżycki h. Gozdawa wydzielił z archidiakonatu płockiego archidiakonat pułtuski.  Nowopowstała w 1436 r. parafia wąsoska należała początkowo do archidiakonatu płockiego, a od 1443 r. do archidiakonatu pułtuskiego. W dalszej fazie wzrost liczby parafii wymusił podział archidiakonatów na dekanaty obejmujące swym zasięgiem pewną ilość parafii. W 1510 r. Biskup płocki Erazm Ciołek (1503 – 1522) dokonał podziału diecezji płockiej na 20 dekanatów. Parafie ziemi wiskiej zostały podzielone pomiędzy dekanaty w Wiźnie i w Łomży. W 1530 r. parafia Wąsosz należała do dekanatu łomżyńskiego wraz z parafiami: Burzyn, Dobrzyjałowo, Grabowo, Grajewo, Jedwabne, Kolno, Lachowo, Łomża, Mały Płock, Miastkowo, Niedźwiadna, Nowogród, Ostrołęka, Poryte, Przytuły, Radziłów, Romany, Słucz, Wąsosz,

W 1693 r. biskup płocki (1692 – 1699) Andrzej Chryzostom Załuski utworzył dekanat wąsoski, kiedy to powiększył liczbę dekanatów w archidiakonacie pułtuskim do 31. Swym zasięgiem dekanat wąsoski objął 8 parafii wydzielonych z dekanatu łomżyńskiego.

Po utworzeniu Królestwa Polskiego podział diecezji na archidiakonaty uległ likwidacji. Papież Pius VII z dn. 30 VI 1818 r. w obszarze Królestwa Polskiego utworzył metropolię warszawską podzieloną na 8 diecezji pokrywających się obszarowo z województwami (guberniami). Z terytorium diecezji wigierskiej i trzech dekanatów z diecezji płockiej (Wąsosz, Łomża i Wizna) erygował diecezję sejneńską (augustowską) z siedzibą w Sejnach, pokrywającą się obszarowo z gubernią augustowską. W skład dekanatu wąsoskiego (1852 r.) wchodziło 7 parafii i 2 kościoły filialne. Ponieważ po Powstaniu Styczniowym Wąsosz utracił rangę powiatu na rzecz Szczuczyna, a władze carskie zdecydowały w 1867 r. o pokrywaniu się administracji kościelnej z administracją państwową, dekanat wąsoski przemianowano na szczuczyński. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości przywrócono w 1919 r. dekanat wąsoski, pozostawiając dekanat szczuczyński z siedzibą w Grajewie. Od 28 X 1925 r. dekanat wąsoski znalazł się w nowo erygowanej diecezji łomżyńskiej. W 1937 r. biskup łomżyński Stanisław Łukomski przemianował dekanat szczuczyński na grajewski (Grajewo od 1919 r. było siedzibą dekanatu szczuczyńskiego) i dokonał przesunięć parafii pomiędzy dekanatami grajewskim i wąsoskim.  W 1982 r. ordynariusz łomżyński biskup Mikołaj Sasinowski zmienił nazwę dekanatu wąsoskiego na szczuczyński i przeniósł jego siedzibę z Wąsosza do Szczuczyna. Obecnie w skład dekanatu szczuczyńskiego wchodzi 7 parafii: Grabowo, Ławsk, Niedźwiadna, Radziłów, Słucz, Szczuczyn, Wąsosz.

Wykaz parafii należących do dekanatu wąsoskiego: 

Proboszczowie wąsoscy

Wąsosz w XVI w. należał do miast zamożnych, stąd probostwo wąsoskie dostawali wówczas być może jako beneficja bez obowiązków duszpasterskich duchowni z otoczenia panującego. Będąc dostojnikami książęcymi, lub królewskimi mogli mieć po kilka beneficjów i nie wiemy na ile włączali się w pracę duszpasterską w parafii wąsoskiej. Niemniej bez ich zaangażowania wybudowanie tak dużej murowanej fary po pożarze kościoła drewnianego w Wąsoszu byłoby trudne. Od 1502 r. probostwo wąsoskie posiadał pisarz królewski, doktor dekretów Nawój Kostka Rostkowski z Rostkowa h. Dąbrowa, którego rodzony brat Jan był dziadkiem św. Stanisława Kostki (1550 – 1568). Zapewne przy jego dużej trosce, po pożarze drewnianego kościoła, rozpoczęto w 1508 r. budowę dużego murowanego kościoła. Od 1520 r. probostwo wąsoskie otrzymuje 28 – letni kapłan ks. Andrzej Noskowski, zastając parafię z powtórnie spalonym kościołem przez Krzyżaków. Dzięki wielkiemu talentowi i wiedzy, wkrótce zostanie zaliczony do grona kanoników archidiakonatu pułtuskiego diecezji płockiej. Dodajmy, że w latach 1449 - 1819 w skład kapituły kolegiackiej w Pułtusku wchodziło 10 kanonii.

W 1546 r. ks. kan. Andrzej Noskowski zostaje biskupem płockim, obejmując biskupstwo po zmarłym biskupie płockim (31 III 1546 – 18 V 1546) Janie VI Bielińskim h. Junosza, który zarządzał (przez swego zastępcę) biskupstwem płockim z Krakowa (zaledwie 1,5 miesiąca).

Kolejni proboszczowie wąsoscy, obok obowiązków duszpasterskich, kierowania parafią, a niektórzy dekanatem wąsoskim (przed 1867 i 1919 – 1982) ponosili często trud organizacji odbudowy lub remontów niszczonych w pożarach, lub upływem czasu świątyń wąsoskich.

Proboszczowie wąsoscy od końca XVIII w.:

Do 1802 r. dziekanem wąsoskim był ks. kan. Wojciech Kołomyjski proboszcz kolneński. Księża Stanisław Gniewski, Jan Rakowski i Hilary Biedrzycki pozostawali proboszczami wąsoskimi.

Ks. prałat Paweł Krajewski z Wąsosza został przeniesiony do Sejn gdzie objął urząd rektora sejneńskiego seminarium. Jednocześnie od śmierci biskupa ordynariusza sejneńskiego Piotra Pawła Wierzbowskiego (1872 – 1893†) do czasu przybycia pod koniec 1897 roku z Kowna do Sejn następnego ordynariusza Antoniego Baranowskiego, sprawował rządy w diecezji. Pobyt ks. Pawła Krajewskiego w Sejnach przypadł w okresie kiedy wśród społeczności litewskiej narastał ruch odrodzenia narodowego niosący niezgodę we wspólnocie wyznaniowej. Jako rektor sejneńskiego seminarium stał na stanowisku, że tylko dobrze wykształceni kapłani nie dadzą się uwieść hasłom szowinistycznym głoszonym przez ten ruch. Dodajmy, że gdy ks. Paweł Krajewski zostawał rektorem Wyższego Seminarium Duchownego w Sejnach, w tym samym roku wstąpił do tego seminarium jego siostrzeniec Romuald Jałbrzykowski, syn Feliksa Antoniego i Rozalii z Krajewskich, późniejszy biskup łomżyński, a następnie arcybiskup metropolita wileński, od 1945 r. rezydujący w Białymstoku.

Ks. Piotr Krysiak urodził się 18.02.1871 r. w Piątkowiznie, w parafii Turośl (obecnie Zalas) w rodzinie rolników Józefa i Wiktorii z d. Gleba. Ukończył kolejno:
1887 r. –  Gimnazjum Męskie w Łomży
1891 r. –  Seminarium Duchowne w Sejnach,
1895 r. –  Akademię Duchowną w Petersburgu.

Pracę duszpasterską rozpoczął w Sejnach jako wikariusz przy kościele katedralnym. Jednocześnie prowadził wykłady w Seminarium Duchownym w Sejnach, gdzie od 1893 rektorem był ks. prałat Paweł Krajewski, wcześniej proboszcz wąsoski.

Po czterech latach pracy w Sejnach na własną prośbę został przeniesiony z dniem 12.03.1899 r. do Archidiecezji Mohylewskiej, w której pracował 22 lata.

W okresie 5.05.1920  – 12.11.1920 był więziony przez bolszewików za ”kontrrewolucję i szpiegostwo na rzecz Polski”. Po zakończeniu wojny bolszewicko - polskiej, w ramach wymiany zakładników w dniu 29.09.1921 r. powrócił do Polski. W latach 1921 – 1923 był proboszczem w parafii Kuzie, a w latach 1923 – 1924 w parafii Turośl. Od 1.01.1925 r. ks. Piotr Krysiak został proboszczem w parafii Wąsosz i dziekanem dekanatu wąsoskiego, a od 1928 r. dziekanem dekanatu szczuczyńskiego. Ojciec Święty mianował księdza Krysiaka Prałatem Kustoszem Kapituły Kolegiackiej Sejneńskiej, a w 1937 r. Kanonikiem Honorowym Kapituły Katedralnej Łomżyńskiej. Z dniem 30.09.1937 r. ks. Piotr Krysiak przeszedł na emeryturę i zamieszkał w nabytym domu w Łomży. Tu zmarł 26.10.1947 r. i został pochowany na cmentarzu katedralnym.

W okresie pobytu w Łomży, ks. Kanonik Prałat Piotr Krysiak był częstym gościem w majątku Lutosławskich w Drozdowie koło Łomży, gdzie przebywał schorowany Roman Dmowski – Prezes Narodowej Demokracji. Ostatnie namaszczenie otrzymał od ks. Piotra Krysiaka. On też prowadził kondukt pogrzebowy z Drozdowa do katedry łomżyńskiej.

Ks. Edward Polak urodził się 23.01.1903 r. w parafii p.w. Po ukończeniu Szkoły Podchorążych Rezerwy w stopniu ppor. rez. art., wstąpił do Seminarium Duchownego w Łomży. Święcenia kapłańskie otrzymał 8.03.1931 r. We wrześniu 1931 r. rozpoczął pracę w Grajewie jako wikariusz i prefekt szkół powszechnych. Następnie był wikariuszem w Łapach (1931 – 1932), w Dąbrowie Wielkiej (1933 – 1934), w Andrzejewie (1934 – 1935) i Myszyńcu. W czasie okupacji był proboszczem w niewielkiej parafii Złotoria p.w. św. Józefa, wydzielonej w 1919 r. z parafii p.w. Trójcy Przenajświętszej w Tykocinie. Tu związał się z ruchem partyzanckim. W 1941 r. został zaprzysiężony jako żołnierz AK o pseudonimie „Jezgar”. Po wyzwoleniu w okresie 1945 – 1950 pracował jako proboszcz w parafii p.w. Wniebowzięcia N.M.P w Hodyszewie, gdzie kontynuował rozpoczętą przez swego poprzednika budowę obecnego kościoła parafialnego. W 1953 r. otrzymał wyrok więzienia w procesie „Huzara”. Po 24 latach pracy w parafii p.w. Przemienienia Pańskiego w Wąsoszu (1958 – 1982) przeszedł na emeryturę. Odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami i mianowany por. rez. art.